جواب خود آزمایی های درس پنجم عروض پیش دانشگاهی
جواب خود آزمایی های درس پنجم عروض پیش دانشگاهی :
ـ درس پنجم :
1- در هر زباني بعضي كلمات ( به تنهايي يا درجمله ) داراي دو يا احياناً چند تلفّظ هستند و گوينده اختيار دارد هر كدام را كه مي خواهد به كار ببرد كه اين گونه اختيارات خود بر دو نوع است .
2- الف : امكان حذف همزه ـ در فارسي اگر قبل از همزه ي آغاز هجا ، حرف صامتي بيايد ، همزه را مي توان حذف كرد ، مثلاً واژه ي « آب » اگر قبل از آن صامتي ماننــد « ر»بياوريم ،همزه را مي شود حذف كرد. مثلاً « دَر ، آب »« ــ ، ــ u »را بگوييـــم « دَ ، راب »« u ، ــ u »يا « از اين »« ــ ، ــ» را بگوييم« ازين »«u ــ »
ب : تغيير كميّت مصوّت ها ـ شاعر در موارد خاصّي مختار است كه به ضرورت وزن شعر ، مصوّت كوتاه را بلند و يا مصوّت بلند را كوتاه تلفّظ كنـــد.
مثلاًدر بيت مقابل :« نبيني باغبان چون گل بكارد / چه مايه غم خورد تا گل بر آرد» در ركن اوّل مصرع دوّم ، هجاي سوّم كه كوتاه است : طبق قاعده مي توان بلند حساب كرد. (چِ ما يِ )(u ـ ـ )
يا در بيت« در چنان روز مرا آرزويي خواهد بود / آرزويي كه همي داردم اكنون پژمان »در مصرع اوّل ، ركن سوّم ، هجاي دوّم كه بلند است ؛ طبق قاعده كوتاه محسوب مي شود «آرزويي » در مصرع اوّل « ـ u u ـ »
4- اگر مصوّت بلند «ي » در ميان كلمه اي ساده يا كلمه اي با پسوند يا پيشوند يا ضمير متّصل باشد. مثال « زِياد ، u ــ u » « بِيا مــوز ، u ــ ــ u » مصوّت «و»دركلمات تك هجايي مانند « مو ، جو و . . . » هيچ گاه كوتاه محسوب نمي شود.
امّا در كلمه ي « سو »در حال اضافه ممكن است كوتاه شـــود .
5- نواي ني ( هجاي سوّم يِ بلند محسوب مي شود . ) تو گفتي ( هجاي اوّل تُ بلند تلفّظ شده است . ) بهانه ( هجاي سوّم نِ بلند تلفّظ شده است .) بازي دهر ( هجاي دوّم« زي »كوتاه محسوب شده است . ) درخت دوستي (هجاي سوّم تِ بلند محسوب شده است . ) سبوي آب ( هجاي دوّم « بـو » كوتاه محسوب شده است . شــب و روز
( هجاي دوّم بُ بلند محسوب شده است . )جادويي (هجاي دوّم «دو» كوتاه تلفّظ شده است . دل پاك ( هجاي دوّم بلند تلفّظ شده است . سوي من (هجاي اوّل«سو»كوتاه تلفّظ شده است. ) سوي من ( اختيارات شاعري ندارد . ) آري آنــــان ( هجاي دوّم « ري » كوناه محسوب شده است .
6- مردفكن ، تيرنداز ، خوش آهنگ ، ازيشان
7- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل است. )
چُ خا هي كِ نا مَتْ بُ وَدْ جا وِ دانْ « در مصراع دوّم ، ركن دوّم ، هجاي سوّم
مَ كُن نـا مِ ني كِ بُ زُرْ گانْ نِ هان ( كِ) بلند تلفّظ مي شود . »
u ــ ــ ، u ــ ــ ،u ــ ــ ، u ــ
فَعولـن ، فَعـولــن ،فعولــن ،فَعَل
******
با غِ بانْ گَر چَنـدْ رو زي صُحْ بَ تِ گُلْ با يَ دَشْ «در مصراع اوّل ، ركن سوّم
بَر جَ فا يِ خا رِ هِج رانْ صَب رِ بُل بُل با يَ دَشْ هجاي سوّم (تِ) بلند تلفّظ
ــ u ـ ـ ، ــ u ــ ـــ ، ــ u ــ ــ ، ــ u ــ مي شود. هم چنين در مصراع دوّم
فاعـلاتن ، فاعـــلاتن ، فاعــلاتن ، فاعـلن ركن اوّل ، هجاي چهارم يِ بلند
تلفّظ مي شــــود .»
******
چُ تُ خُــد كُ ني اَخْ تَ رِ خيش را بَــد «درمصرع اوّل ،ركن اوّل ، هجاي
مَ دا رَز فَ لَك چَشم ني كَخ تَ ري را دوّم (ت)ُ بلندتلفّظ مي شود. ودر
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ـــ ـــ ، u ــ ــ ركن سوّم هجاي دوّم(ر)ِبلندتلفّظ
فعولــن ،فعولـــن ، فعولــن ،فعولــن مي شود و هم جنين در مصرع دوّم ركن اوّل هجاي سوّم و ركن سوّم،هجاي دوّم، حذف همزه صورت گرفته است .»
******
اَ گَر تُ زِ آ موخ تَــن سَر نَ تا بي « در مصرع اوّل ، ركــن اوّل ، هجاي
بَ جو يَد سَ رِ تُ هَ مي سَر وَ ري را سوّم (ت)ُبلند تلفّظ شده اسـت ودر
u ــ ــ ، u ــ ــ ،u ــ ــ ، u ــ ــ مصرع دوّم،ركن دوّم ،هجــاي دوّم(رِ)
فعولــن ، فعولــن ،فعولــن ،فعولــن و سوّم (ت)ُ بلند تلفّظ مي شود.»
******
هَ مِ بَر گِ بو دَن ه َ مي ساخ تي « درمصراع اوّل،ركن اوّل،هجاي دوّم
بِ تَد بي رِ رَف تَن نَ پَر داخ تي (م)ِ ، بلند تلفّظ شده است .»
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ـ
فعولــن ، فعولــن ، فعولــن، فَعَل
******
شُد مو سِ مِ سَب زِ وَ تَ ما شا « در مصرع اوّل ، ركن دوّم ، هجاي چهارم
بَرخي زُ بِ يا بِ سو يِ صَح را (واوعطف) بلند محســوب شـــده اسـت.»
ــ ــ u ، u ــ u ــ ، u ــ ــ
مفعول ، مفاعلــــن ، فعولــن
******
سو يِ چا رِ گَش تَـم زِ بي چا رِ گي « در مصراع اوّل ، ركن اوّل ، هجاي
نَ دا دَم بِ دو سَر بَ يِك با رِ گي دوّم «ي » بلند تلفّظ مي شود. »
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ
فعولـن ، فعولـن ، فعولـن ، فعل
******
بِ با يَد هَ وَس كَر دَ نَز سَر بِ دَر « در مصرع اوّل،ركن سوّم،همزه حذف شده
كِ دَو رِ هَ وَس با زِ يا مَد بِ سَر است . هم چنــين در مصرع دوّم ، ركن اوّل
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ــ ،u ــ هجـاي سوّم « رِ » بلند تلفّظ مــي شودو در
فعـولن ، فعولـن ، فعولـن ، فَعل ركن سوّم حذف همزه صورت گرفته است . »
******
بِ سَب زِه كُ جا تا زِ گَر دَد دِ لَم « درركن اوّل هر دو مصراع هجاي سوّم(زِ)
كِ سَب زِه بِ خاهَددَ مي دَزگِ لَم بلند تلفّظ مي شود.
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ در مصراع دوّم ركن سوّم حذف همزه صورت
فعولــن ، فعولــن ، فعولـن ، فعل گرفته است .»
******
تَ فَر رُج كُ نان دَر هَ وا وَ هَ وَس «در مصرع اوّل ركن سوّم« وَ عطف »بلند
گُ ذَش تيم بَر خا كِ بِس يار كَس تلفّظ مي شود.»
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ
فعولــن ، فعولــن ، فعولــن ، فعل
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی