ادبیات فارسی

چکیده

     مقاله ی حاضر دربردارنده ی نتیجه ی پژوهشی است که در مجموعه آثار مهدی اخوان ثالث ازقبیل «ارغنون،زمستان،ازاین اوستا،آخرشاهنامه،درحیاط کوچک پاییزدرزندان،زندگی می گوید:امّابازباید زیست...،دوزخ امّاسرد،ترا،ای کهن بوم وبردوست دارم وسواحلی»به منظورشناسایی و دست یابی به ترکیبات پارادوکسی و حسّامیزی درآثار واشعارمهدی اخوان ثالث، انجام شده است.

 ترکیبات پارادوکسی در آثار منظوم اخوان ثالث

      «پارادوکس چیزی نیست جز طرح مفاهیم و بیان اندیشه ها به صورت نامتعارف و عادت زا که ذهن مخاطب را به اندیشه ورزی ، تأمّل،جستارگرایی و پرسشگری وادار می سازد. ذهنی که به چنین مرحله ای دست یافت به یکی از متعال ترین مراحل رشد و خلاقیّت رسیده است.»[1]تركيبات متناقض(paradoxical) در شعر اخوان بسامد قابل توجّهی دارد و شايد اخوان در اين زمينه از ادبيّات عرفانی فارسی و به‌خصوص شعر «سنايی»[2] تأثير پذيرفته باشد‌. چون سنايی در ساخت تركيبات متناقض، مثل بسياری ازشيوه‌های شعری ديگر، پيشتاز و آغازگر است و اين مقوله از ويژگی‌های مهم سبك وی محسوب می‌شود.

      البته تأثير‌پذيری‌اخوان از ناصر‌خسرو(481 ـ 394 هـ .ق‌) هم محتمل است، چون هموست كه ستیزه با ناملایمات اجتماعی را به عنوان يك اصل در ادبيّات تعليمی ، به يادگار گذاشته است.با ژرف نگری در عبارات متناقض نما و فراتر رفتن از تضاد های ظاهری ،به لایه های دیگری از واقعیت پنهان در کلام پارادوکس می توان دست یافت.زبان پارادوکس راهیابی به به دنیای سرشار از کشف و ظهور است و ورود به آن کاری بس سترگ ،اعجاب آورو چالش انگیز است زیرا کاربسیار سختی است که در عین بی نظمی منظّم ،در ناامیدی ،امیدوار ،ودر ناکامی ،کام روا ،درناآرامی ،شکیبا و صبورو درنظم جویی به دنبال نظم شکنی باشیم.

     کسی که زبان پارادوکسی را فرا گرفته است،قبل از هرچیز در یک موقعیت  دو طرفه قرار گرفته و به خوبی از هر جهت هوشیار و آگاه به مسائل موجود است. ‌تصويرهای پارادوكسی را در شعر فارسی‌، در همه ی ادوار‌، می‌توان يافت‌. در دوره‌های نخستين اندك و ساده است و در دوره ی گسترش عرفان وتصوّف چه در نظم و چه در نثر‌نمونه‌های بسيار دارد و با اين همه،در شعر سبك هندی بسامد اين نوع تصاوير از آن هم بالاتر می‌رود و در ميان شاعران سبك هندی‌، بيدل بيشترين نمونه‌های اين‌گونه تصويرها را ارائه می‌كند.

     کاربرد این ترکیبات و تصاویر پارادوکسی همچون ترکیبات دارای حسّامیزی است که شاعر برای بیان مفاهیم عام و کلّی استفاده می کند و در مجموع می توان گفت که نوعی طفره رفتن از بیان مستقیم و ساده است.[3]

ترکیبات دارای حسّامیزی درآثار منظوم اخوان ثالث

     امّا «گاهی شاعربرای زیباکردن و تخیّلی کردن و یا به هر منظور دیگر با لطف خاصّی کار حـواسّ مختلف را بــاهم متداخل وآمیخته مـــی کنـد کـــه بعضی به این صفت حسّ آمیزی گفته اند.»[4]کاربرد حسّامیزی با انگیزه ی ایجاد موسیقی معنوی و زیبایی در شعر صورت  می گیرد. کوتاه سخن این که حسّامیزی آمیختن دو یا چند حسّ است در کلام به گونه ای که با ایجاد موسیقی معنوی به تأثیر سخن بیفزاید و سبب زیبایی آن شود.[5]

     اخوان ثالث،از این رهگذر،درساختن ترکیب های ابداعی درآثارشعری خود سود جسته است و کاربرد ترکیب هایی که دارای حسّامیزی هستند موجب زیبایی دوچندان اشعاراخوان گردیده است زیرا که اخوان با ابداع و ساخت این چنین ترکیباتی خواننده وشنونده ی اشعارخود رابه تعمّق واندیشه وامی داردبه طوری که این کنکاش ذهنی سبب اقناع خاطرآنان می گردد. به هر تقدیر کاربرد حسّامیزی یکی ازشیوه های معمول برای ارائه ی مفهوم عام وکلّی است. زمانی مورد استفاده ی شاعر قرارمی گیرد که شاعربخواهد ازبیان مستقیم موضوعی گریز داشته باشد. در این بخش، از این جستار تلاش داریم تا با استخراج ترکیبات پارادوکسی و حسّامیزی اهمیّت موضوع را تصریح ترنماییم .پس در این فرصت نمونه هایی از ترکیبات مطرح شده در آثار منظوم اخوان که به زیبایی بکاررفته است ، می آوریم. 

نمونه ترکیبات پارادوکسی در مجموعه شعری «ارغنون»

     به خدای عشق کم کم ،به زبان بی زبانی/غم عشق می رساندم،دل خویش می نمودم/58 من غریبم،بی زبانم،ای زبان بی زبانان/80 از که خواهم داد بیدادی که دیدم/95 گاهی فرسوده ی مزور دستور/گاهی آماده ی مقدّس عصیان/115 سازناساز/171 تاریخ مجمل/171 خاموش آوازه/219 خاطرات فراری/219آتش مهربانی/222

نمونه ترکیبات پارادوکسی در مجموعه شعری «زمستان»

     یا همچو قمری بازبان بی زبانی/محزون و نا مفهوم وگرم،آوازخوانی/93 من این آوازپاکت را درین غمگین خراب آباد/140 شولای عریانی/152 پوستین سرد نمناکش/152

نمونه ترکیبات پارادوکسی در مجموعه شعری «آخر شاهنامه»

     چتر پولادین ناپیدا به دست/رو به ساحل های دیگر گام زد/25ازتهی سرشار/جویبارلحظه ها جاری ست/30 خنده ی خاموش در او خفته بسی راز/38 سکوت صدای گامهایم را باز پس می دهد./85 سکوت نجوا/86 صدای گام های سکوت/86  پیل ناپیدا/118

نمونه ترکیبات پارادوکسی در مجموعه شعری «ازاین اوستا»

     خاموشی مرگش پر از فریاد/آن گه تسلی میدهم خود را که این خواب و خیالی بود /44 تو گرامی تر تعلّق،زمردین زنجیرزهرمهربان من/پا به پا تو/تاتجرّد،تارهارفتم/77 با من سخن سرکن ای ساکت پرافسانه/110

نمونه ترکیبات پارادوکسـی درمجموعه شعری«درحیاط کوچک پاییزدرزندان»

     اگرچه زندگی در این خراب آباد زندان است/20/80 همه پوشیده آن شبجامه ی جامه ی زیبای عریانی/26 سوکت اختران را با نوازشگرسرود ساکت آفاق/ وباید بشنوم گهگاه/35بخار بی بخاران/91 فرجام بی فرجام/102 آغاز بی آغاز/102 ساز خموشی/113 نجوای سکوت/114

نمونه ترکیبات پارادوکسی درمجموعه شعری«زندگی می گویدامّا بازباید زیست...»

   باخترتون سردی می شد ودرآن/آتس دلمرده می افسرد،دوداندود/153جامه ی عریانیش زیباترین تن پوش/159 آن پیر طفلک مرد/177 خموش گویا/216 فیلسوف امّی/197/225/229 شکل اوبی شکل شد/216

نمونه ترکیبات پارادوکسی در مجموعه شعری«دوزخ امّا سرد»

     بی هوا تصویرتاری،کارِدستی کور/ دوزخ امّا سرد/ وز بهشت آرزوها دور/265

نمونه ترکیبات پارادوکسی درمجموعه شعری«ترا،ای کهن بوم وبر دوست دارم»

     ای امید ناامید،باچه می دهی نوید/خویش راوخلق را،چنگها،چغانه ها/41زندگی افسانه ی حقیقت مرگ است/45دلم گرفته ازین سنگ دل خراب آباد/به سیم می زنم آخر،هرآنچه باداباد/47کلاه بی کلهی/58شیرین تلخ تسخر/153 خراب آباد/160 آشکاری پنهان/241 گداپادشاهی/307 شاه درویش/318 آن گل محسوس ناپیدا/367

نمونه ترکیبات پارادوکسی در مجموعه شعری «سواحلی»

     موج زن بیداروخواب مخمل تاریک روشنها/چه طوافی می کند در طیّ امواج سبک سنگین/35ای پسینگاه،ای به شب نزدیک /روشنا دروازه ی تاریک!/53 که غیاب روشن فریاد و شاید مرگ فریاد است/آزمودم یادها را نیز/57 نی همان آری است/61 نجـــوا گر خامش /77 مسکین خـــراب آباد/99 نوکهن ها/120

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری «ارغنون»

     قند غزلهای عمادالدّین مکرّر کرده ام/52 به خنده ی شکرینت،زدیدن رخ تو/من امشب ازگل سرخ چمن شکفته ترم/66 تا سری با سخنی گرم کند گفت امید/بی توبزمگل ومهتاب چه خواهدبودن؟/82 خوش باش وبخند،ای بت شیرین دهن من/شیرین دهنی چون تو دریغ است ترش رو/85 گَردگین خاطرات/193 کابوس وحشت های تلخ/195 درودی گرم/195

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری «زمستان»

     آن خلوت شیرین واندک ماجرا را/11 روح من درگرو زمزمه ای شیرین است/13 خیره درسیمای شیرین فلک نام ترا/برزبان آوردم ای تابنده مه،جانانه یار/17 بود پرسایه ازسیاهی سرد/27 زندگی به او داده ست /با سپارشی رنگین/پرتوی زالهامی/42 فریاد غول آسا/47/48 لبخند زهرآگین/48 تاریکی غلیظ/60پرتو الهام/75عطر نوازش/115 وداع تلخ/116 دردآلودفریاد/121 سرودی غمناک/126 نفرین تلخ/129 آوازپاک/140 آوازتلخ/140/141غمگین سرود/141 ناله ای بی نور/146 نوش خواب/163 آبشارسرد/165

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری «آخر شاهنامه»

      دربنان دُرفشانش کلک شیرین سلک می لرزید/33 وآن نغمه های پاک و بلورین رفت/47 سرد سکوت خود را بسراییم/47 سایه ی تر/51 ای شطّ شیرین پرشوکت من/66 قصّه های شیرین/66 حکایت های شیرین/101 سرودی تر/102گرم می خواندم/102 بال گرم آشنا/104 شب سنگین/105

 نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری «ازاین اوستا»

     و خواهد گشت شیرین چشمه ای جوشان/24 خاموشی مرگش پر از فریاد/44با انتظار  نوش خند صبح فردایی/44 وین مهره های شکرین،شیرین و شیرین کار/49 هزاران کاروان خوبتر پیغام وشیرین تر خبرپویان و/گوش آشناجویان/74خواب حریرین/80

 نمونه ترکیبات حسّامیزی درمجموعه شعری«درحیاط کوچک پاییزدر زندان»

     عجب شیرین شکرخوابی/45 ای غرفه ی نور دراین شب تلخ دیجور/47 بوی شبانی که خوشبخت بودیم/48بوی گلاویزی وبی قراری/ولذت کامیابی/48 ضجّه ی خونین/67 آتشین پیغام/76نورعطر/79 جیغ سبز/80بلورین نغمه ی رؤیای طاووس حریر/80نعره ی داغ/ 80سکوت سردویأس آلود/93 سرودی سرد/95بوسه های روشن/103شوک شیرین/105 سلامی گرم/120

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری «زندگی می گویدامّا بازباید زیست...»

     یک فلک بیرحمی و یک بحرموج شور و یک طوفان مخافت را/176 شاتقی آنگاه با  لحنی ملایم تر/گفت/180 با صدایی شاد وخوش می گفت/186 وجوابی ساده وروشن دهد اغلب/ 198 شور خند/212 سکوت سرد/216قهقاه شیرین/218 لحن غمناک/233 سبوی گرم/237 

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری«دوزخ امّا سرد»

     گاهکی شاید یکی رؤیایکی شیرین/265 با گل شاداب زرّین نوش خندت، بشکف/267 نوش خند/269 عطر سایه/278 بویت اگر نشنید/279 سرنوشت روشن/318  نگاهی گرم/عمرشیرین/334

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری «ترا،ای کهن بوم وبر دوست دارم»

     که خونشان رازسرخ سرنوشت ست/44 که بربایند بی پروا ملیحان با شکر خندش/61 با رقص وعطر شوق خبر می کند دلم/81 کزین سان نخل بندهای شیرین/فراوان کرده ناطور مهینا/126 سزد کآوازه ی آفاق گردد/امید این شعر شیرین و متینا/129 مهتاب گرم و تر/155 قهرگرم/155 شیرین قلندر/229 سلامی گرم/233 عنبرین شعر/238 نوش خندان/247 حریرین و هموارگفت/307 سخن تر/315 خون می گفتم/337اخم ملس/333 شهد خوشی/378 نوشین سخن/381 شیرین سخن/381 

نمونه ترکیبات حسّامیزی در مجموعه شعری«سواحلی»

     شعله ی شور وشجاعت می کند در ظلمت مطلق/24 من همان شیرین صنم،زروان/26 مثل بیداری که از رؤیای شیرینی/97 نی لبک می زد،نی اش چون نغمه ی باریک/106می فرستم من سلامی روشن و جاوید/109 آهی سرد/115

جدول مقایسه ای درصد کاربرد ترکیبات پارادوکسی وحسّامیزی در آثار منظوم مهدی اخوان ثالث

     بدین ترتیب ،مجموعه ی شعری ترا،ای کهن بوم بردوست دارم،ارغنون،درحیاط کوچک پاییز درزندان و سواحلی از نظربه کارگیری ترکیبات پارادوکسی به ترتیب ازجایگاه های اوّل،دوّم و سوّم برخوردارندوهم چنین مجموعه ی شعری زمستان، ترا،ای کهن بوم وبردوست دارم و آخر شاهنامه از لحاظ کاربرد ترکیبات حسّامیزی به ترتیب درجایگاه های اوّل ،دوّم وسوّم قرار می گیرند.

     جالب توجّه این که مجموعه های شعری «درحیاط کوچک پاییزدرزندان» و«سواحلی» هرکدام با سهم 4/13%و هم چنین مجموعه های شعری «زمستان»و«ازاین اوستا»هرکدام با سهم 6/6% ازنظرتعداد کاربرد ترکیبات پارادوکسی ازجایگاه یکسان برخوردارهستند.

     وهمچنین مجموعه های شعری «ازاین اوستا»و«سواحلی»هرکدام با اختصاص دادن 6% به خود و مجموعه های شعری«زندگی می گوید امّابازبایدزیست…»و«دوزخ امّاسرد»هرکدام با سهم 9% از لحاظ تعداد کاربردترکیبات حسّامیزی از رتبه ی یکسان برخوردار هستند. با آمار بدست آمده می توان نتیجه گرفت که مهدی اخوان ثالث دردو   حوزه ی شعر نیمایی و سنّتی از نظر کاربرد ترکیبات دارای پارادوکس و حسّامیزی کاملاً موفّق بوده است.

نمودار مقایسه ای درصد ترکیبات پارادوکسی و حسّامیزی در آثار منظوم مهدی اخوان ثالث

[1] - فصل نامه ی رشدآموزش زبان وادب فارسی،دوره ی 23،شماره ی2، 1388،زبان پارادوکس،صص 35تا38،اشرافیان مهرآباد،هوشنگ

[2] - سنایی ازشاعران بزرگ قرن ششم وصاحب آثاری چون حدیقه الحقیقه،سیرالعبادالی المعاد وکارنامه ی بلخ است.او نخستین کسی است که افکارواصطلاحات عرفانی را با مضامین عاشقانه درهم آمیخته است و موضوعات اجتماعی را بطور گسترده در شعرخویش مطرح می کند.

[3] - فصل نامه ی رشدآموزش زبان وادب فارسی،دوره ی23،شماره ی 2، 1388، زبان پارادوکس،صص 35تا38،اشرفیان مهرآباد،هوشنگ

[4] - شریعت،رضوان،فرهنگ اصطلاحات ادبی،انتشارات هیرمند،1370،ص79

[5] - هادی،روح الله،آرایه های ادبی،شرکت چاپ و نشرکتابهای درسی ایران،1376،ص.180