جواب خود آزمایی های درس های ششم و هفتم قافیه و عروض
ـ درس ششــم ( اختيارات وزنـــي )
1- اختيارات زباني فقط تسهيلاتي در تلفّظ براي شاعر فراهم مي سازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده كند بي آن كه موجب تغييري در وزن بشود ، امّا اختيارات وزني امكان تغييراتي كوچك در وزن را به شاعر مي دهد . تغييراتي كه گوش فارسي زبانان آن ها را عيب نمي شمارد .
2- الف :بلند بودن هجاي پايان مصراع ـ آخرين هجاي هر مصراع بلند است امّا شاعر مي تواند به جاي آن هجاي كشيده يا كوتاه بياورد .
ب : ركن اوّل بعضي از اوزان كه فعلاتن ( UU ــ ــ ) است شاعر در سرودن شعر به جاي فعلاتن اوّل وزن مي تواند فاعلاتن ( ــ U ــ ــ ) بياورد . يعني هجاي كوتاه اوّل را به هجاي بلند تبديل كند امّا عكس اين درست نيست .
ج : شاعر مي تواند به جاي دو هجاي كوتاه ميان مصراع ، يك هجاي بلند بياورد . يعني شاعر به جاي فَعَلُن ( UUــ ) مي تواند فَع ْلُن ( ــ ــ)بياورد .
3- در پايان مصراع برابر مي باشد .
4- تنها درابتداي مصراع و در ركن اوّل
5- شاعر مي تواند به جاي دو هجاي كوتاه ميان مصراع يك هجاي بلند بياورد . اين اختيار در دو هجاي ماقبل آخر بسيار رايج است . و حتي ّ در تمام مصراع ها ي يك شعر ممكن است از آن استفاده شود .
6- شاعر به ضرورت وزن مي تواند يك هجاي بلند و يك هجاي كوتاه كنار هم را جا به جا كــند يعني به جاي « ــ U » مي تواند « U ــ » بياورد يا بر عكس .
7- بلند بودن هجاي پايان مصراع ــ كاربرد فعلاتن به جاي فاعلاتن
8- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل است. )
آ مَد نو روز ه َ مَز بام داد در مصراع اوّل ، ركن اوّل ، شاعر به جاي دو
آ مَ دَ نَش فَر رُ خُ فَر خُن دِ باد هجاي كوتاه يك هجاي بلند آورده اســت .
ـ U U ـ ، ـ UU ـ ، ـ U ـ (اختيار ات وزني ) هم چنين در هجاي هفتم
مفتعلن ، مفتعلن ، فاعلــن حذف همزه صورت گرفته است(اختيارات زباني)
******
اي دي وِ سِ پي دِ پـاي دَر بَند «در مصرع دوّم،ركن دوّم ، مصوّت بلند اي
اي گُن بَ دِ گي تي اي دَ ما وَند كوتاه محسوب شده است . ( اختيار زباني)
ــ ــ U ، U ــ U ــ ، U ــ ــ در آخر هر مصراع به جاي هجاي كشيـده
مفعـول ، مفاعلــــن ، فـعــولـن هجاي بلند محسوب مي شود. »(اختيارات
ــ ــ UU ، ــ U ــ U ، ــ ــ وزني )
مستفعـل ، فـاعــــلات ، فع لن
******
تُ قَل بِ فِ سُر دِ يِ زَ مي ني « در مصراع اوّل ، ركن اوّل مصوّت كوتاه« تُ »
از د رد وَ رَم نِ مــو دِ يَك چَند بلند تلفّظ شــده است . هــم چنين در ركن
ــ ــ U ، U ــ U ــ ، U ــ ــ دوّم ،هجاي هفتم مصوّت « ي » بلند تلفّـــظ
مفعـول ُ ، مفاعـــلن ، فعولــن شده است.(اختيارات زباني)در ضمن آخريـن
هجاي مصراع دوّم بلند محسوب مي شود . ( اختيارات وزنـــي ) توضيح اين كه هجاهاي بيت اخير را مي توان به شكل «مستفعل ، فاعلاتُ ، فعولن » نيز مرتّب كرد.»
نَ مانْد تي ري دَر تَر كَ شِ قَ ضا كِ فَ لَـك «در مصراع اوّل ، ركن اوّل ،شاعـــر يك
سو يِ دِ لَم بِ سَ رَن گُش تِ اِم تِ حانْ نَ گُ شود هجاي بلند در مقابل دو هجاي كوتــــاه
u ــ u ــ ، u u ــ ــ ، u ــ u ــ ، u u ــ در مصراع دوّم قرار داده است .
مفاعلــن ، فَعَلاتــــن ، مفاعـــلن ،فَعَلـــن كه از( اختيارات وزني) است. هم چنين در ركن سوّم ، هجا ي دوّم « شِ » بلند تلفّظ مي شود . ( اختيارات زباني ) در ضمن در مصرع دوّم ، ركن اوّل ، هجاي اوّل « ســو » طبق استثنا كوتاه تلفّظ مي شود . و در هجاي دوّم نيز « يِ » بلند محسوب مي شود . (هر دو از اختيارات زباني است . ) در مصراع دوّم ، ركن دوّم ، حذف همزه صورت گرفته است . ( اختيارات زبانـــي ) آخرين هجاي مصراع دوّم بلند محسوب مي شود .» ( اختيارات زباني)
******
هَ مِ دَر خُر دِ را يُ قي مَ تِ خيـــش در مصراع دوّم ، ركن اوّل به جاي فعلاتن ،
از تُ خا هَن دُ مَن تُ را خــا هـــم فاعلاتن آمده است . ( اختيارات وزني )
u u ـــ ـــ ، u ـــ u ـــ ، u u ــ ودر مصراع اوّل آخرين هجا بلند محسوب
فعــلاتــن ، مــفـاعـــلن ، فَعَلُن شده است . هم چنين در ركن آخر مصراع دوّم به جاي دو هجاي كوتاه ، يك هجاي بلند آمده است . ( هر دو اختيارت وزني است)
بَس بِ گَر دي دُ بِ گَر دَد رو زِ گار «درمصراع اوّل،ركن دوّم،هجا ي اوّل(و)
دِل بِ دُن يا دَر نَ بَن دَد هوشْ يار بلند تلفّظ مي شود.( اختيارات زباني)
ــ u ــ ــ ، ــu ــ ــ ، ــ u ــ هجاي آخر هر دو مصراع بلند محسوب
فاعــلاتـن ، فـا عـلاتن ، فاعــلن مي شود . »( اختيارات وزني )
******
اي كِ دَس تَت مي رَ سَــد كا ري بِ كُن در مصراع دوّم ، ركن اوّل ، حذف همزه
پي شَ زانْ كِز تُ نَ يا يَد هـيــــچ كار صورت گرفته اســـت . و در ركن دوّم
ـــ u ـــ ـــ ، ـــ u ـــ ـــ ، ـــ u ـــ هجاي اوّل « تُ » بلند تلفّظ مي شود .
فــاعـــلاتن ، فــاعـــلاتن ، فـــاعــلن ( هر دو از اختيارات زباني است. )
9- فعاليّت دانش آموزي
ـ درس هفتـــم :
1- اوزاني كه از نظر نظم ميان هجاهاي كوتاه و بلند يكسان هستند يك گروه را تشكيل مي دهند . مثلاً اصل هر گروه وزني چهار ركني مي گيرند و اوزان ديگر از همان ركن منشعب مي شود كه به آن ها اوزان هم گروه گفته مي شود . كه به ترتيب مسدّس و مربّع ناميده مي شوند .
2- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل اســـت.)
بِ ضا عَت نَ يا وَر د َمِل لا اُ ميــد « در مصراع اوّل ، ركن سوّم ، هجاي دوّم
خُ دا يا زِ عَف وَم مَ كُن نا اُ ميــد حذف همزه صورت گرفته است .»
u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ــ ، u ــ ( اختيارت زباني )
فعـولن ، فعولــن ، فعولــن ،فعل
******
با را نِ اَش كَم مي دَ وَد وَز اَب ر َما تـَش مي جَ هَــد « در مصرع اوّل ،ركن سوّم ودر
با پُخ تِ گانْ گو يين سُ خَن سو زِش نَ با شَد خام را مصراع دوّم ، ركـن دوّم حذف
ــ ــU ــ ، ــ ــ U ــ ، ــ ــU ــ ، ـــ ـــ U ــ همزهصورت گرفته است . »
مستفعلـن ، مستفعلــن ، مستفعلـن ، مستفعلـــن ( اختيارت زباني)
نَ سي مِ صبح را گُف تَم كِ با او جا نِ بي دا ري «در مصرع اوَل ، ركـــن اوّل
كَ زانْ جا نِب كِ او با شَد صَ با عَن بَر فِ شا نا يَد هجاي سوّم « مِ » بلنـــــد
U ــ ــ ــ ،U ــ ــ ــ ، U ــ ــ ــ ، U ــ ــ ــ تلفّظ مي شود . هم چنيــن
مفاعيلـــن ، مفاعيلــن ، مفاعيلـــن ، مفاعيلـــن در مصراع دوّم ، ركـــن اوّل
و ركن آخر ، حذف همزه صورت گرفته اســـت .» ( اختيارات زباني )
******
اي مُ سَل ما نانْ فُ غانْ زانْ نَر گِ سِ جا دو فَ ريب « در مصراع اوّل ، ركن سوّم
كو بِ يِك رَه بُرد اَز مَن صَب رُ آ را مُ شَ كيب هجاي سوّم « سِ » بلـند
ــ U ــ ـــ ، ــ U ــ ــ ، ــ U ــ ــ ، ــ U ــ تلفّظ مي شود. ( اختيارات
فاعلاتـــن ، فـاعــــلاتن ، فاعـــلاتـن ، فاعلن زباني) هم چنين در مصرع
دوّم ، ركن چهارم ، هجاي اوّل « مُ » بلند تلفّظ مي شود .( اختيارات زبان )و آخرين هجاي هر دو مصراع بلنــــــد محسوب مي شود .» (اختيارات وزني )
******
3- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل است . )
اَ گَر مَر دِ عِش قي كَ مِ خيش گير بِ فَر يا دَم زِ تُ هَر روز فَر ياد
وَ گَر نِ رَ هِ عا فـِ يَـت پيش گير اَ زينْ فَر يا دِ رو زَف زو نَ مي دوست
U ــ ــ ، U ــ ــ ، U ــ ــ ،U ــ U ــ ــ ــ ،U ــ ــ ــ ، U ــ ــ
فعولــن ، فعولـن ، فعولـــن ،فعل مفاعيــلن ، مفاعيلــن ، مفاعـيل
******
سِ پُر دَم بِ تُ دِل نَ دا نِس تَ بو دَم
كِ تُ بي وَ فا در جَ فـا تـا كُ جا يي
U ــ ــ ،U ــ ــ ، U ــ ــ ،U ــ ــ
فعولـن ، فعولــن ، فــعولن ، فعولـن
******
زِ فَ راق چُن نَ نا لَم مَ نِ دِل شِ كَس تَ چُن ني
كِ بِ ســوخت بَند بَن دَم زِ حَرا رَ تِ جُ دا يي
U U ــ U ، ــ U ــ ــ ، UU ــ U ، ــ U ــ ــ
فعـــلات ، فاعـــلاتن ، فعـــلات ، فاعلاتــــن
دي شَب گِ لِ يِ زُل فَش با باد ه َمي كَر دَم
گُف تــا غَ لَ طي بُگ ذَر زينْ فِك رَ تِ سو دا يي
ــ ــ U ، U ــ ــ ــ ، ــ ــ U ، U ــ ــ ــ
مفـعول ، مفـاعيـلن ، مفعـول ، مــفـاعيلـن
******
بَ سي بِ گـفت خُ دا وَن دِ عَق لُ نَـــش ني دم
كِ دِل بِ غَـم زِ يِ خو بانْ مَ دِ كِ سَن گُ سَ بوست
U ــ U ــ ، UU ــ ــ ،UــU ــ ، UU ــ ــ
مـفاعلـــن ، فـعــلاتن ، مـفاعلـن ، فعلاتــــــن
******
اي خوب تَ رَز لي لي بي مَست كِ چُن مَج نون
عِش قِ تُ بِ گَر دا نَد دَر كو هُ بِ يا با نَــم
ــ ــ U ، U ــ ــ ــ ، ــ ــ U ، U ــ ــ ــ
مغعول ، مفاعيـــلن ، مفعــول ، مفاعيـــلن
******
آ هِ سَع دي اَ ثَر كُ نَد دَر كـــــوه
نَ كُ نَد دَر تُ سَنْــگْ دِل اَ ثَ ري
ــ U ــ ــ ،U ــ U ــ ، ــ ــ
فاعــلاتـن ، مفاعلــن ، فعـلن
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی