ـ‌ درس ششــم ( اختيارات وزنـــي )

1- اختيارات زباني فقط تسهيلاتي در تلفّظ براي شاعر فراهم مي سازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده كند بي آن كه موجب تغييري در وزن بشود ، امّا اختيارات وزني امكان تغييراتي كوچك در وزن را به شاعر مي دهد . تغييراتي كه گوش فارسي زبانان آن ها را عيب نمي شمارد .

2- الف :بلند بودن هجاي پايان مصراع ـ آخرين هجاي هر مصراع بلند است امّا شاعر مي تواند به جاي آن هجاي كشيده يا كوتاه بياورد .

ب : ركن اوّل بعضي از اوزان كه فعلاتن ( UU ــ ــ ) است شاعر در سرودن شعر به جاي فعلاتن اوّل وزن مي تواند فاعلاتن ( ــ U ــ ــ ) بياورد . يعني هجاي كوتاه اوّل را به هجاي بلند تبديل كند امّا عكس اين درست نيست .

ج : شاعر مي تواند به جاي دو هجاي كوتاه ميان مصراع ، يك هجاي بلند بياورد . يعني شاعر به جاي فَعَلُن ( UUــ ) مي تواند فَع ْلُن ( ــ ــ‌)‌بياورد . 

3- در پايان مصراع برابر مي باشد .

4- تنها درابتداي مصراع و در ركن اوّل

5- شاعر مي تواند به جاي دو هجاي كوتاه ميان مصراع يك هجاي بلند بياورد . اين اختيار در دو هجاي ماقبل آخر بسيار رايج است . و حتي ّ در تمام مصراع ها ي يك شعر ممكن است از آن استفاده شود .

6- شاعر به ضرورت وزن مي تواند يك هجاي بلند و يك هجاي كوتاه كنار هم را جا به جا كــند يعني به جاي « ــ U » مي تواند « U ــ » بياورد يا بر عكس .

7- بلند بودن هجاي پايان مصراع ــ‌ كاربرد فعلاتن به جاي فاعلاتن

8- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل است. )

آ  مَد  نو  روز  ه َ مَز  بام  داد            در مصراع اوّل ، ركن اوّل ،‌ شاعر به جاي دو

آ مَ دَ نَش فَر رُ خُ فَر خُن دِ باد            هجاي كوتاه يك هجاي بلند آورده اســت .

ـ U U ـ ، ـ UU ـ ، ـ U ـ             (‌اختيار ات وزني ) هم چنين در هجاي هفتم                                                                       

مفتعلن ، مفتعلن  ، فاعلــن             حذف همزه صورت گرفته است(اختيارات زباني)                                          

******

اي دي وِ سِ پي دِ پـاي دَر  بَند           «در مصرع دوّم،ركن دوّم ، مصوّت بلند اي

اي گُن بَ دِ گي تي اي دَ ما وَند           كوتاه محسوب شده است . ( اختيار زباني)

ــ‌ ــ  U ،‌ U ــ U ــ ،‌ U ــ ــ          در آخر هر مصراع به جاي هجاي كشيـده

مفعـول ، مفاعلــــن ، فـعــولـن          هجاي بلند محسوب مي شود. »(اختيارات

ــ ــ UU ، ــ U ــ U ، ــ ــ            وزني )

مستفعـل ، فـاعــــلات ،‌ فع لن       

                                   ******

تُ قَل بِ فِ سُر دِ يِ زَ مي ني          « در مصراع اوّل ، ركن اوّل مصوّت كوتاه« تُ »

از د رد وَ رَم نِ مــو دِ يَك چَند          بلند تلفّظ شــده است . هــم چنين در ركن  

ــ‌ ــ U ، U ــ U ــ ، U ــ‌ ــ‌         دوّم ،‌هجاي هفتم مصوّت « ي »‌ بلند تلفّـــظ      

مفعـول ُ ، مفاعـــلن  ،‌ فعولــن           شده است.(اختيارات زباني)‌در ضمن آخريـن

هجاي مصراع دوّم بلند محسوب مي شود . ( اختيارات وزنـــي )  توضيح اين كه هجاهاي بيت اخير را مي توان به شكل «‌مستفعل ، فاعلاتُ ، فعولن » نيز مرتّب كرد.»   

نَ مانْد تي ري دَر تَر كَ شِ قَ ضا كِ فَ لَـك       «در مصراع اوّل ، ركن اوّل ،‌شاعـــر يك 

سو يِ دِ لَم بِ سَ رَن گُش تِ اِم تِ حانْ نَ گُ شود     هجاي بلند در مقابل دو هجاي كوتــــاه

u ــ‌ u ــ ،‌ u u ــ ــ ،‌ u ــ u ــ ،‌ u u ــ         در مصراع دوّم قرار داده است .       

مفاعلــن ، فَعَلاتــــن ، مفاعـــلن ،‌فَعَلـــن       كه از( اختيارات وزني) است. هم چنين در ركن سوّم ، هجا ي دوّم « شِ » بلند تلفّظ مي شود . ( اختيارات زباني )‌ در ضمن در مصرع دوّم ، ركن اوّل ، هجاي اوّل «‌ ســو »‌ طبق استثنا كوتاه تلفّظ مي شود . و در هجاي دوّم نيز « يِ » بلند محسوب مي شود . (‌هر دو از اختيارات زباني است . ) در مصراع دوّم ، ركن دوّم ، حذف همزه صورت گرفته است . ( اختيارات زبانـــي )‌  آخرين هجاي مصراع دوّم بلند محسوب مي شود .» ( اختيارات زباني)

******

هَ مِ دَر خُر دِ را يُ قي مَ تِ خيـــش        در مصراع دوّم ، ركن اوّل به جاي فعلاتن ،

از تُ خا هَن دُ مَن تُ را خــا هـــم         فاعلاتن آمده است . ( اختيارات وزني )

u u ـــ ـــ ، u ـــ u ـــ ، u u ــ         ودر مصراع اوّل آخرين هجا بلند محسوب

فعــلاتــن ،‌ مــفـاعـــلن ،‌ فَعَلُن          شده است . هم چنين در ركن آخر مصراع دوّم به جاي دو هجاي كوتاه ، يك هجاي بلند آمده است . ( هر دو اختيارت وزني است)

بَس بِ گَر دي دُ بِ گَر دَد رو زِ گار              «درمصراع اوّل،ركن دوّم،هجا ي اوّل(و)  

دِل بِ دُن يا دَر نَ بَن دَد هوشْ يار              بلند تلفّظ مي شود.( اختيارات زباني)

ــ u ــ ــ ، ــ‌u ــ ــ ، ــ u ــ                  هجاي آخر هر دو مصراع بلند محسوب

فاعــلاتـن ، فـا عـلاتن ، فاعــلن                مي شود . »( اختيارات وزني )

******

اي كِ دَس تَت مي رَ سَــد كا ري بِ كُن      در مصراع دوّم ، ركن اوّل ، حذف همزه

پي شَ زانْ  كِز تُ نَ يا يَد هـيــــچ كار       صورت گرفته اســـت . و در ركن دوّم

ـــ u ـــ ـــ ، ـــ u ـــ ـــ ،‌ ـــ u ـــ      هجاي اوّل « تُ » بلند تلفّظ مي شود .

فــاعـــلاتن ، فــاعـــلاتن ، فـــاعــلن     ( هر دو از اختيارات زباني است. )

9- فعاليّت دانش آموزي

ـ درس هفتـــم :

1- اوزاني كه از نظر نظم ميان هجاهاي كوتاه و بلند يكسان هستند يك گروه را تشكيل مي دهند . مثلاً اصل هر گروه وزني چهار ركني مي گيرند و اوزان ديگر از همان ركن منشعب مي شود كه به آن ها اوزان هم گروه گفته مي شود . كه به ترتيب مسدّس  و مربّع ناميده مي شوند .

2- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل اســـت.)

بِ ضا عَت نَ يا وَر د َمِل لا اُ ميــد          « در مصراع اوّل ، ركن سوّم ، هجاي دوّم 

خُ دا   يا  زِ عَف وَم مَ كُن نا اُ ميــد          حذف همزه صورت گرفته است .»

u ــ ــ ، u ــ ــ ،‌ u ــ ــ ، u ــ             ( اختيارت زباني )

فعـولن ، فعولــن ، فعولــن ،‌فعل

******

با را نِ اَش كَم مي دَ وَد وَز اَب ر َما  تـَش مي جَ هَــد    « در مصرع اوّل ،‌ركن سوّم ودر

با پُخ تِ گانْ گو يين سُ خَن سو زِش نَ با شَد خام را      مصراع دوّم ، ركـن دوّم حذف

 ــ ــU ــ ، ــ ــ U ــ ، ــ ــ‌U ــ ، ــ‌ـ ـــ‌ U ــ       همزهصورت گرفته است . »

مستفعلـن ، مستفعلــن ، مستفعلـن ، مستفعلـــن           ( اختيارت زباني)

 

نَ سي مِ صبح را گُف تَم كِ با او جا نِ بي دا ري         «در مصرع اوَل ، ركـــن اوّل

كَ زانْ جا نِب كِ او با شَد صَ با عَن بَر فِ شا نا يَد       هجاي سوّم « مِ » بلنـــــد

U ــ ــ ــ ،‌U ــ ــ ــ ، U ــ ــ ــ ‌، U ــ ــ ــ        تلفّظ مي شود . هم چنيــن

مفاعيلـــن ،‌ مفاعيلــن ، مفاعيلـــن ، مفاعيلـــن       در مصراع دوّم ، ركـــن اوّل

و ركن آخر ، حذف همزه صورت گرفته اســـت .» ( اختيارات زباني )

******

اي مُ سَل ما نانْ فُ غانْ زانْ نَر گِ سِ جا دو فَ ريب      « در مصراع اوّل ، ركن سوّم

كو بِ يِك رَه بُرد اَز مَن صَب رُ آ    را   مُ   شَ  كيب        هجاي سوّم « سِ » بلـند

ــ U ــ ـــ ، ــ U ــ ــ ، ــ U ــ ــ ، ــ U ــ            تلفّظ مي شود. ( اختيارات

فاعلاتـــن ، فـاعــــلاتن ، فاعـــلاتـن ، فاعلن             زباني) هم چنين در مصرع

دوّم ، ركن چهارم ، هجاي اوّل « مُ » بلند تلفّظ مي شود .( اختيارات زبان )و آخرين هجاي هر دو مصراع بلنــــــد محسوب مي شود .» (‌اختيارات وزني )

******

3- ( پاسخ خود آزمايي به شرح ذيل است . )

اَ گَر مَر دِ عِش قي كَ مِ خيش گير                   بِ فَر يا دَم زِ تُ هَر روز فَر ياد

وَ گَر نِ رَ  هِ   عا  ‏فـِ يَـت پيش گير                  اَ زينْ فَر يا دِ رو زَف زو نَ مي دوست

U ــ ــ ، U ــ ــ ، U ــ ــ ،‌U ــ                U ــ ــ ــ‌ ،‌U ــ ــ ــ‌ ، U ــ‌ ــ‌

فعولــن ، فعولـن ،‌ فعولـــن ،‌فعل                   مفاعيــلن ، مفاعيلــن ،‌ مفاعـيل

******

سِ پُر دَم بِ تُ دِل نَ دا نِس تَ بو دَم

كِ تُ بي وَ فا در جَ  فـا  تـا  كُ جا يي

U ــ ــ ،‌U ــ ــ ، U ــ ــ ،U ــ ــ‌

فعولـن ،  فعولــن ، فــعولن ، فعولـن

******

زِ فَ راق چُن نَ نا لَم مَ نِ دِل شِ كَس تَ چُن ني

كِ‌ بِ ســوخت بَند بَن دَم زِ حَ‌را رَ تِ جُ  دا  يي

U U ــ U ، ــ U ــ ــ ، UU ــ U ، ــ U ــ ــ

فعـــلات ،‌ فاعـــلاتن ،‌ فعـــلات ، فاعلاتــــن

دي شَب گِ لِ يِ زُل فَش با باد ه َمي كَر دَم

گُف تــا  غَ لَ طي بُگ ذَر زينْ فِك رَ تِ سو دا يي

ــ‌ ــ U ، U ــ ــ ــ ، ــ‌ ــ‌ U ، U ــ ــ‌ ــ

مفـعول ، مفـاعيـلن ، مفعـول  ، مــفـاعيلـن

******

بَ سي بِ گـفت خُ دا وَن دِ عَق لُ نَـــش ني دم

كِ دِل بِ غَـم  زِ يِ خو بانْ مَ دِ كِ سَن گُ سَ بوست

U ــ U ــ ، UU ــ ــ ،‌Uــ‌U ــ ، UU ــ‌ ــ

مـفا‌علـــن ،‌ فـعــلاتن ، مـفاعلـن  ، فعلاتــــــن

******

اي خوب تَ رَز لي لي بي مَست كِ چُن مَج نون

عِش قِ تُ بِ گَر دا نَد دَر كو هُ بِ يا با نَــم

ــ‌ ــ U ، U ــ ــ ــ‌ ، ــ ــ U ، U ــ ــ ــ

مغعول ، مفاعيـــلن ،‌ مفعــول ، مفاعيـــلن

******

آ هِ سَع دي اَ ثَر كُ نَد دَر كـــــوه

نَ كُ نَد دَر تُ سَنْــگْ دِل اَ ثَ ري

ــ U ــ ــ ،‌U ــ U ــ ، ــ ــ

فاعــلاتـن ، مفاعلــن ، فعـلن