درفش کاویان
درفش كاويان:
درفش كاويان (Derafsh-e Kavian) نام پرچم افسانهاي سلطنتي ساسانيان است. در شاهنامهي فردوسي چنين آمده است كه «كاوهي آهنگر» در زمان شورش عليه «ضحاك» ستمگر، پيشبند چرمياش را به نشانهي قيام و اعتراض به شكل يك پرچم، بر نيزهاي چوبين آويخت. در نتيجهي اين شورش، پادشاهي ايران به «فريدون»، شاهزادهاي از خاندان كهن سلطنتي منتقل شد و او نيز پيشبند ياد شده را با طلا و زربافه و سنگهاي گرانبها و شرابههاي سرخ، زرد يا آبي و بنفش بياراست و آن را «درفش كاويان» "= پرچم كي(ها)" يا "= پرچم كاوه" نام نهاد. هر يك از شاهان آينده نيز گوهرهايي بدان افزودند، آن گونه كه درفش، در شب، بسان خورشيدي ميدرخشيد.
در منابع كهن اسلامي، اين داستان به شيوههاي گوناگوني، مفصلاً شرح داده شده است. برپايهي دادههاي مورخان سدهي دهم ميلادي، طبري و مسعودي ومروج الذهب درفش كاويان از پوست «پلنگ» ساخته شده و ابعاد آن 8 در 12 ذراع، يعني حدود 5 در 5/7 متر بود. «خوارزمي» منابعي را ذكر كرده كه به موجب آنها، درفش ياد شده، از پوست خرس يا شير بود. در سدهي چهاردهم ميلادي ابن خلدون گزارش داده است كه اين پرچم، «مربعي سحرآميز داشت كه داخل آن با يكصد رشتهي طلايي بافته شده بود»، بدين باور كه سپاه حامل پرچمي با چنين مربعي، هرگز در جنگ شكست نميخورد. اين پرچم گاهي نيز «درفش جمشيد» ، «درفش فريدون » و «درفش كياي» "= پرچم شاهانه" خوانده شده است. برپايهي گزارش شاهنامه، هنگامي كه سپاه فراخوانده و آمادهي نبرد ميشد، درفش كاويان را پنج موبد از محل نگهدارياش بيرون ميآوردند، و آن را در حين لشكركشي، شاه يا فرمانده سپاه حمل ميكرد. از اين پرچم بيشتر با صفات «همايون» و «خجسته» ياد شده است. در نبردها، درفش كاويان براي نيروبخشي و روحيهدهي به سربازان به كار برده ميشد. از درفش كاويان در اوستا يا منابع هخامنشي و پارتي مستقيماً يادي نشده است، اما چند تن از دانشمندان معتقد بودهاند كه اين پرچم در بخش آسيب ديدهي موزاييك اسكندر در پمپي كه موضوع آن چيرگي اسكندر بر داريوش سوم در جنگ ايسوس است، ترسيم شده است. هر چند گزنفون اشاره كرده است كه پرچم هخامنشيان، عقابي طلايي نقش شده بر سپري بود كه بر بالاي نيزهاي حمل ميشد.
آرتور كريستنسن درفش كاويان را به عنوان پرچم سلطنتي ساسانيان پذيرفت و استدلال كرد كه اسطورهي كاوه با توجه به شهرت خاندان كارن كه تبارش را تا قارن، پسر كاوه ، پيگرفته بود، در دوران ساسانيان تكوين يافته است. استيگ ويكندر با اين ديدگاه موافق بود اما استدلال كرد كه اين درفش را نه كويهاي گاهان اوستا، بل كه هشت كوي يشتهاي اوستا و گروه مردان جنگجوي عصر اوستايي؛ به ايراني ميانه در ودا اختيار كرده بودند. وي همچنين استدلال كرد كه درفش كاويان در دوران پارتي (اشكانيان) پرچم ملي ايران شده بود.
در جنگ قادسيه (حدود 16ق/ 637 م.) كه سپاه ساساني در مقابل هجوم اعراب شكست خورد، اين پرچم به دست «ضرار بن خطاب» افتاد. وي آن را در برابر سي هزار دينار فروخت در حالي كه بهاي واقعي آن يك ميليون و دويست هزار يا حتي دو ميليون دينار گفته شده است. پس از برداشتن گوهرهاي درفش كاويان، به فرمان خليفه عمر، آن را سوزاندند. (تاريخي بلعمي، ويراستهي بهار، ص148).
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی